Milutin Stančić: „U DRIMKOLU, ZAVIČAJU ANĐELKA KRSTIĆA, ZABORAVLJENOG SRPSKOG PISCA”

Drimkolu u pohode, na jugozapadu Makedonije, stigli smo po vrelini julskih dana, na oko sedam kilometara od međe sa Albanijom, odnosno 14 kilometara severno od Struge. Tu je, u koloritnom podonožju planine Jablanice, naše odredište – selo Labuništa. Rodno mesto i večno počivalište zaboravljenog srpskog pisca Anđelka Krstića.

Labuništa je danas vidljivo prošireno selo. Decenijama unazad s drastičnom promenom demografske strukture življa, rezultati slikoviti još sa njegovih sokaka. Tu, na krajnjem jugozapadu Makedonije, uz reku Drim, proteže se predeo koji je dobio i takav naziv – Drimkol. Ime je turskog porekla i nastalo je od naziva reke Drim i turskog naziva za manju oblast-kol, odnosno župu.

Istorijska oblast Drimkol obuhvata severnu obalu Ohridskog jezera, oko istoka Crnog Drima iz jezera. Naselja kao što su Labuništa, Borovec, Podgorec… smeštena su na severzapadnom obodu Struškog polja, dok se zapadno izdiže planina Jablanica. Istočno od naselja, na pregrađenom toku Crnog Drima, danas je veštačko jezero Globočica, na oko 870 metara iznad mora.

---

ZABORAVLJENI SRBI IZ DRIMKOLA

Srbiji je oblast Drimkol kroz istoriju dala značajne ličnosti u prosveti, kulturi, vojnoj istoriji i sportu. Iz drimkolskih sela za srpsku istoriju, kako je zapisano, značajni su: Cincar Marko Kostić i Cincar Janko Popović odnosno porodice Cincar-Marković i Cincar-Janković iz Donje Belice, porodica Krstić iz Podgorca Serafim Krstić, Stojan Krstić, iz sela Labuništa, Đorđe Drimkolski, srpski četnički vojvoda i Anđelko Krstić, pisac.

Iz sela Boroeca Kosta Šumenković, srpski dobrotvor i ratnik i Mateja Šumenković, srpski protojerej i narodni prvak. Iz Labuništa je poreklo i uglednog profesora Svetomira Markovića, oca Dar-Mara, nedavno preminulog velikog animatora, režisera i karikaturiste Darka Markovića.

Ovde su ranije živeli autohtoni Srbi. To potvrđuju i porodični koreni ovih znametnitih i hrabrih ljudi. Potomci znamenitih ličnosti iz ovog kraja, ili čitavog područja Drimkola – „male Šumadije”, kako su je nazivali, postepeno su gubili tu svest.

Danas, gotovo i da ih nema. Prema zvaničnim podacima poslednjeg popisa stanovništva u Makedoniji, iz 2002. godine, na primer, u Labuništu je registrovan samo jedan Srbin. A i oni koji su postali Makedonci, sve više se otuđuju. Sve ih je manje pod udarima odužene agresivne islamizacije.

Nisu pošteđeni čak ni Makedonci muslimani, kako ih nazivaju – Torbeši. Postaju Albanci. Fenomen koji se objašnjava jedino kroz prizmu zakona jačeg, brojnijeg, politički agresivnijeg što je kod muslimana možda i jednostavan primer – prikloni se jakom i moćnom. Tako nam je to jedan od zagonetnih meštana ukratko objasnio – „rezultatima izbora u selu sve pokazuju ko je za koga i zbog čega”.

Podaci govore da je islam ovde bio u punom naletu u 15. veku kad su ga mahom prihvatili hrišćani. I taj nalet traje: „Bilo je i požara oko crkve Svetog Nikole i skrnavljenja groblja, što je dodatno, kao 2012, unelo nemir u selu…”

Riste, sveštenik iz tzv. MPC, živi u susednom Boroecu, a u Labuništa, kažu, dolazi „po potrebi”, povremeno i na neki značajniji hrišćanski praznik. U selu su sada tri džamije i dve crkve. Oprečne su brojke koliko ima pravoslavnog življa. Oko stotionak, kažu. Toliko ih je i u Boroecu.

– Leti ih ima i više, jer navrate oni koji su se odselili odavde!

Objašnjava nam nepoverljivo jedan od seljana. Gotovo svi govore makedonskim, iako se primećuje povećano intersovanje da se deca upisuju da uče albanski i(li) turski u poslednje vreme.

U Boroecu kraj Labuništa, dočekao nas je Dželjulj Imeroski. Ljubazan i dobar domaćin. Zastajkujemo povremeno, na intervale, pokazuje nam kuće uglednih seljana, zaseoke, putanje. Pojašnjava da je „verski odnos” stanovništva u selu do pedesetih godina bio „pola-pola”.

Sada je to znatno drugačije. Od tada je počeo da pada broj pravoslavnih. I danas ih je, kaže: „jedva stotinu u selu”. On se vratio u rodno selo, i tu „troši” italijansku penziju, stečenu radom na zapadu. Uzgred, sada prodaje karte za pečalbare i njihovu rodbinu koji putuju redovnom autobuskom linijom skopskog Rule tursa.

Žali se da ovi u Skoplju i nemaju mnogo razumevanja za njegov trud i rad „na terenu”. Valjda zbog iskustava i stečenih navika, dugogodišnjim minulim radom na zapadu, ovaj čovek, čini se, u mnoštvu meštana, kao da je zalutao među njima. Ima neku različitu crtu prirodnosti, a i drugačijeg izgleda, kako vele, manire „čoveka koji je prošao svet”.

Nosi kačket fudbalskog kluba Študgart. Očito, bistrog uma, ali nerado govori o „novoj slici u selu”. Samo pokazuje, i sugeriše: „Parkirajte slobodno”, kao da već uviđa neprirodnu atmosferu i znatiželjne poglede „onih nepoverljivih sa strane”.

U prolazu, neočekivano, preispitkuju nas i maramama zabrađene žene – „kuda ćete, kod koga ste, ko ste, odakle ste…” Dževulj nas odvodi do kuće Koste Šumenkovića. Potanko nam objašnjva sve što zna, a očito dosta toga i hoće da prenese. Potanko, lepo zbori…

Samo nas moli da ne ide s nama na groblje i u crkvu jer mu to „odveć teško pada”. Kao da se u tom trenu otkri tegobno breme iz pripovetke Anđelka Krstića – „Teško nasleđe”.

TIŠINA OKO STARE CRKVE

A i bez našeg ljubaznog i iskrenog vodiča, slika se otkriva na svakom koraku i govori sama za sebe. Čim kročismo u crkvenu portu. Krstače na grobovima. Crkva zaključana, ali sa (na)pisanim upozorenjem da je „objekat pod video nadzorom”. Sunce užežilo, peče, prži. Grupa dečurlije na biciklima kruženjem oko nas, „otkriva” nas kao nekakvu „metu” da je neko nepoznat u selu.

– Uglas viču deca, a sa obližnje džamije oglašava se prodoran glas odže i najavljuje središte dana. Nijedne žene u lokalnoj, jedinoj kafani u centru sela.

Ni u Labuništu nema žena po čajdžilnicama, lokalima. Ni po uskim sokacima, zbijenim, popločanim tesnim ulicama. Glavna ulica je asfaltirana. U tom kontrastu kao da se oseća strujanje vremena. Osluškujem šum planinskog potoka, i šapat Jablanice.

---

POVRATAK ZAVIČAJU

Pitam se, nagađam, kako je Anđelko Krstić, ali i kojom, danas prosto neobjašnjivom, snagom zavičajnih korena, bio vezan za ovaj kraj. Radio je i školovao se u Beogradu. Nuđen mu je siguran i dobro plaćen posao u Ministarstvu prosvete, ali se on vratio u svoje Labunište. Tu je radio, pisao i kao učitelj vaspitavao i učio decu životu u najtežim uslovima osmanlijske administracije i bugarske egzarhije…

Dok se probijamo tim tesnim ulicama, zagledaju nas svi okolo. Zastajemo kod škole, pa kod crkve Svetog Nikole u sred sela. No, nigde nema žive pravoslavne duše u okolini. Nastavljamo ka gornjoj mahali. Kao da se lakše „gore” diše, laganije se sve viđeno i doživljava. I neočekivani grafit Delija, navijača Crvene zvezde. Ovde prosto zbunjuje. I spomenik palim vojnicima u Velikom ratu je tu.

Sa nama u grupi je Darko, praunuk velikog pisca. Dok prilazimo oronuloj i bodljikavom žicom ograđenoj kući njegovog pradede Anđelka Krstića, s neskrivenim ushićenjem u hodu, otkriva nam da mu se „vraćaju slike iz detinjstva”.

Napola urušena, ali još uvek pod krovom, kuća kao svedok davnih vremena. Upinjemo se pod žegom, uzvišicom prema groblju. Tu je Anđelkov i grob sinova Živana i Vasilija. Ili kako na nadgrobnoj ploči piše – Dom Krstića. Posle toliko decenija, pročitasmo molitve i okadismo večno počivalište velikog pisca koji je u svojim „Sećanjima” besprekorno slikovito opisao krajolik i objasnio tu njegovu poslednju želju – da podno Jablanice „gleda na svoje Labunište”.

Na povratku u selo, Borislav Veličkovski nas podseća na zapise o Labuništu i njegovim znamenitim ljudima u knjizi Fadila Mustafoskog Mustoskog. I podsetnik da je Labunište i okolinu – čitav Drimkol, pominjao i Ilija Garašanin u svome „Načertaniju” 1844. godine, navodeći da se Knežestvo Srbije mora pozabaviti i tim Srbima, a ne samo onima koji žive unutar tadašnjih granica.

Avgusta 1866. godine osnovano je društvo „Sveti Sava”. Zahvaljujući tom društvu i zalaganjima, tada je na teritoriji današnje Makedonije otvoreno trideset i sedam škola. Jedna od njih bila je i u Labuništu. Tih godina vođene su polemike o jeziku kojim govore Srbi u južnim granicama.

Tako, Jovan Hadži Vasiljević piše da su knezu Mihajlu Obrenoviću bila nošena deca pečalbara kako bi ih čuo kako izvorno govore: Tako je Jovan Šumenković 1866. godine odveo svoga sina Arsu da čuju u Beogradu kako govori.

Jedan od učitelja u ovom selu 1870. godine bio je i Sekula Cvetković. I danas se u selu često sretne prezime – Cvetkovski. I nadgrobni spomenici to potvrđuju.

Labuništa krije i mnogo toga skrajnutog. Jedan od tih, gotovo zaboravljenih, tragova stradanja pravoslavnog naroda je i tragedija pop Stojana Krstića iz susednog sela Podgorca. Kažu da je iza njegovog ubistva stajao vladika Sinesija koji je pripadao egzarhiji. I četnička akcija početkom 20. veka imala je svoje istaknute pripadnike u Drimkolskom kraju.

SPOMENIK U SENCI VREMENA

U selu je i sačuvan Spomenik izginulim borcima iz Labuništa tokom Prvog svetskog rata. Kod mesta „na Orište”, i danas stoji, retko ko za spomenik i zna. Nema ga na spisku vojnih memorijala, resornog ministarstva, zavoda, ambasade…

---

BRISANJE SRPSKIH TRAGOVA – IZMEĐU ISTORIJE I ZABORAVA

Prema istorijskim dokumentima, Labuništa su krajem 19. veka bila u sastavu Osmanskog carstva, pod upravom Struške nahije ohridske kaze Bitoljskog vilajeta.

Po statistici Vasila Knčova, selo Anđelka Krstića je 1900. godine imalo 1460 stanovnika, od čega 800 „Bugara” muslimana i 660 „Bugara” hrišćana. Prema objavljenim podacima statistike Dimitrija Miševa iz 1903. godine, tu je živelo 128 „Bugara”, odnosno vernika bugarske egzarhije i 512 „Bugara” patrijaršista-srbomana, odnosno Srba. U selu je postojala i srpska i bugarska škola. Zbog odlučnosti stanovništva da, uprkos pritiscima, torturi i hapšenjima, ostanu Srbi selo je nazivano „Malom Šumadijom”.

A prema objavljenim statističkim podacima poslednjeg popisa stanovništva u Makedoniji iz 2002. godine Labuništa su imala 5.936 stanovnika. Po etničkom sastavu su – Makedonci 371 (6,3%), Albanci 4.288 (72,2%), Turci 879 (14,8%), Romi 3, Vlasi 1, Srbi 1, Bošnjaci 31, drugi 362. U objašnjenjima meštana otkriva se da ogroman broj od izjašnjenih kao većinski Albanci, „ostaju” zapravo Torbeši, islamizirani nekadašnji pravoslavci sa područja Južne Srbije.

---

UČITELj IZ DRIMKOLA

Anđelko Krstić je bio učitelj, srpski nacionalni radnik, borac u najtežim okolnostima, izvan granice matice Srbije, pesnik, pripovedač, romanopisac i dramski pisac. Ponikao je iz Drimkola, školovao se u Beogradu, ali je do kraja radio u svom zavičaju. Tu i počiva, pod obroncima Jablanice.

Kad je avgusta 1889. godine sa odličnim uspehom okončao školovanje u Beogradu, dobio je od Ministarstva spoljnih poslova putne troškove i platu 120 dinara, na ime prinadležnosti za dva meseca, budući da se odlučio za povratak u zavičaj da bi učiteljovao, uz sve rizike, iskušenja, težinu i opasnosti tog posla u porobljenoj Južnoj Srbiji, iako mu je nuđen bolje plaćeni posao u Beogradu.

Uspeo je da se izbori za otvaranje srpske škole u Podgorcu u kojoj je i najviše učiteljevao, a za upravitelja svih srpskih škola u Drimkolu, Borovcu i Ohridu postavljen je 1911. godine.

Učiteljsku školu je završio 1889. godine u Beogradu, a već 1890. stupio je u učiteljsku službu po selima na planini Jablanici u Drimkolu. Njegov prvi literarni prilog objavljen je u „Carigradskom glasniku” 1904. godine pod pseudonimom „Drimkolac”. Tematika njegovih dela uglavnom je vezana za tegoban život njegovih zemljaka, seljaka – pečalbara.

Kao najznačejnije delo njegovog književnog stvaralaštva, roman „Trajan”, objavljen 1932. godine, za koji je dve godine kasnije dobio nagradu za najbolji srpski roman od Kraljevske Akademije Umetnosti. Prvu knjigu pripovedaka objavio je u Beogradu 1932. Iste godine i roman „Trajan” u Skoplju, a drama „Zatočenici” premijerno je odigrana 12. septembra 1937. godine u skopskom narodnom pozorištu „Kralj Aleksandar Prvi”. Godinu dana pre smrti, drugu knjigu pripovedaka objavio je 1951. godine u Beogradu. Sećanja i autobiografske zapise pisca objavio je Institut za književnost u Beogradu 2001. godine.

Srpski izdavač Vladimir Dimitrijević, vlasnik ugledne izdavačke kuće „L’Age d’Home”, štampao je 1966. roman „Trajan”, a Krstićeve pripovetke pod naslovom „Večito dužni” 2001. godine. Uz izdanja, Dimitrijević je tada zapisao dirljivu ličnu napomenu: „Za uspomenu na Vlastimira Petkovića – čika Vlastu, i na leto 1954. godine u Ženevi, kada smo stegnutog srca u tuđini čitali „Trajana”. Izdavač ove knjige se klanja seni Anđelka Krstića, svoga zemljaka, koji ga svojom knjigom vraća na ognjište”.

U okviru nastavnog programa za studije na grupi Makedonska književnost i južnoslovenske književnosti skopskog Filološkog fakulteta, na predmetu Makedonska književnost 20. veka, delo ovog srpskog pisca uvršteno je u pregled makedonskih autora, koji su „pisali na drugim jezicima ili dijalektima”.

---

---

---

PROČITAJ JOŠ

---

ODABERI VIŠE

---