Između vektorima iscrtane stvarnosti i fantoma istorije: Kritički osvrt na roman „Dug je put do zore” Nikole Markovića

Nikola Marković - Dug je put do zore (roman)

Roman Nikole Markovića „Dug je put do zore” predstavlja jedinstven književni palimpsest na mapi savremene srpske književnosti. Nakon debitantskog romana „Smrt je placebo”, kojim je autor zakoračio u demistifikaciju egzistencijalnih strahova, Marković ovim delom donosi ambicioznu sintezu istorijskog trilera, porodične drame i psihološkog ogleda o neizbežnosti nasleđa.

Smešten u prostor Soluna – grada koji u srpskom kolektivnom sećanju figurira kao mitsko mesto stradanja i vaskrsenja – ovaj roman prepliće prašnjave rukopise iz Velikog rata sa opasnim ulicama moderne Grčke, suočavajući čitaoca sa činjenicom da istorija nije samo skup datuma, već živi organizam koji pulsira ispod pločnika sadašnjosti.

Grad kao palimpsest: Solun između mita i stvarnosti

Centralna osa romana počiva na dvostrukoj pripovedačkoj putanji. U savremenom toku pratimo Oblaka, grafičkog dizajnera i kulinarskog zanesenjaka iz Niša, koji prvog januara kreće vozom ka Solunu na konferenciju „Typocalypse now”. Ono što počinje kao gotovo tuđinski beg od mamurluka i depresije „najdepresivnijeg dana u godini”, ubrzo prerasta u opsesivnu potragu za istinom o pradedi Stanku, vojniku Moravske divizije.

S druge strane, istorijski sloj romana, posredovan misterioznim dnevnikom Irca Marfija, otkriva nam manje poznatu, često prećutkivanu stranu Velikog rata – svet ratnih profitera, solunskih „apaša” i kriminalnih mreža koje su bujale dok su čestiti vojnici na frontu krvarili.

Solun u Markovićevom romanu nije samo scenografija; on je aktivni učesnik u drami. Grad je prikazan kao čvorište u kome se sukobljavaju različite epohe i kulture. Autor vešto mapira istorijsku tragediju Velikog solunskog požara iz 1917. godine, koji je uništio dve trećine grada i ostavio preko 70.000 ljudi bez doma.

Ovaj događaj služi kao okidač za uvođenje lika Jorgosa Galanoua, šefa podzemlja čija moć prevazilazi ratne stihije. Solun je za Oblaka mesto gde se „stari bogovi sa Olimpa rvu sa pravoslavljem”, dok se u pozadini odvija moderna tragedija sirijskih migranata koji, baš kao i srpska vojska vek ranije, traže spas na obalama Egeja.

Jezički kodovi i kulturno nasleđe: identitet između vektora i kaldrme

Leksikološka struktura romana dodatno naglašava ovaj kontrast. Marković koristi specifične leksičke registre – od tehničkog žargona digitalne ere (vektori, kodiranje, „ako-onda” logika) do tradicionalnih kulinarskih termina koji deluju kao identitetska sidra (rasol, sarma, bujurdi).

Lokalizmi juga Srbije i nautička terminologija solunske luke stvaraju gustu jezičku teksturu koja dočarava psihološko stanje junaka zaglavljenih između dva sveta. Oblakov pogled na svet je „vektorski” jasan, ali njegova duša je umazana blatom kaldrme po kojoj je nekada gacao njegov pradeda.

Fantomi prošlosti i genealoški obrt: smisao nasleđene tragedije

Jedan od najsnažnijih motiva u romanu je simbolika odraza. Na samom početku, protagonista posmatra svoj odraz u bari, pokušavajući da vidi mlađeg sebe, što postavlja tematski okvir suočavanja sa prolaznošću i smrću. Smrt je, kako sugeriše i naslov autortovog prvog romana, „placebo” – fenomen koji nas tera da delujemo, ali istinska težina leži u životima koje nasleđujemo.

Ovaj usud se najjasnije ogleda u liku Sofije Galanou, u čijim plavim očima Oblak vidi sukob dva univerzuma. Sofija je naslednica kriminalne aristokratije, devojka koja pokušava da se „opere nasleđa”, ali koju stižu pradedovske anateme. Njihova veza je u romanu prikazana kroz metaforu smokve i smokvine ose – incestuozni zagrljaj istorije u kome muškarci moraju biti žrtvovani da bi se oslobodio put za budućnost.

Istorijski okvir je obogaćen prisustvom Desete irske divizije, koja je nakon pakla Galipolja prebačena u Solun 1915. godine. Kroz lik Marfija i njegov dnevnik, Marković uvodi internacionalnu dimenziju sukoba, povezujući irsku golgotu na Kosturinu sa srpskim stradanjem na Zejtinliku. Marfijeva sudbina, kao vojnika koji je „zaboravio na čast zarad profita”, stoji u kontrastu sa idealizovanim slikama heroja, podsećajući nas da je rat oduvek bio poprište i najvišeg čojstva i najnižeg beščašća. Priča o pukovnicima Belu, Benetu i Mek Kendlu, koji su ostali vezani za srpsku porodicu decenijama nakon rata, dodatno usložnjava mrežu odanosti koja natkriljuje roman.

Psihološko profilisanje likova vrši se i kroz simbole građevina. Bela kula, nekadašnja „Krvava kula” i zatvor, u romanu postaje simbol prikrivene istine i mesto gde se odvijaju najmračniji poslovi. Tajni tuneli ispod kule, koji vode ka moru, metafora su za podsvest grada u kojoj su pohranjeni zločini iz 1917. godine, ali i moderne transakcije oružja za ISIS. Lik Sergeja, Oblakovog prijatelja, ovde dobija ključnu ulogu.

Koder koji se ispostavlja kao obaveštajac, Sergej oličava modernog ratnika koji koristi algoritme da bi sprečio povratak „fantoma prošlosti”. Njegova akcija „Horizmos” (rastanak) simbolično preseca niti podzemlja, ali ne uspeva da izbriše tragediju koja je već upisana u gene junaka.

Esejistička nit romana vodi ka finalnom obrtu koji ruši granice vremena. Pronalazak fotografije na kojoj Stanko Milojević, pradeda protagoniste, grli mladu Mariju – Sofijinu prababu koju je spasao iz Bele kule u noći požara – otkriva da je cela Oblakova potraga zapravo povratak sopstvenim korenima na najbolniji mogući način.

Stankov natpis „Mariji. Stanko” na poleđini krvave fotografije, zajedno sa usnom harmonikom koja miriše na „porok i rat”, zatvara krug koji je počeo stotinu godina ranije. Oblak shvata da je zaljubljen u sopstvenu rođaku, a da je istorija Soluna zapravo genealogija njegove patnje.

Zaključno, „Dug je put do zore” je roman o ironiji vlastite nerešive pozicije. Nikola Marković uspeva da kroz prizmu istorije pokaže kako se veliki narativi o nacijama i ratovima uvek lome preko leđa pojedinca. Koristeći Solun kao arhitipsko mesto rastanka (horizmos), pisac nam poručuje da se prošlost ne vraća samo kao farsa, već kao „krvava tragedija sa visokom cenom”.

Ova knjiga je poziv na hrabrost da pogledamo u sopstveni odraz u bari i da, uprkos blatu, u njemu prepoznamo večnost koja nas obavezuje, ali i oslobađa kroz istinu, ma koliko ona bila bolna. Put do zore je zaista dug, ali kroz Markovićevu prozu on postaje osvetljen dubokim razumevanjem ljudske sudbine.

KRITIČKI OSVRT