Teodor Janković Mirijevski – SRPSKI PROSVETITELj I REFORMATOR OBRAZOVANJA

Kad se u srpskoj kulturi govori o prosvetiteljstvu, prirodno je da se misao najpre vrati Svetom Savi, utemeljivaču duhovnog, obrazovnog i pravnog poretka srednjovekovne Srbije. U tom ranom prosvetiteljskom činu uspostavljen je obrazac u kojem znanje ima nezamenljiv društveni značaj, a obrazovanje trajnu ulogu u negovanju kulture.

Ipak, između Savinog vremena i modernog doba, u kolektivnom pamćenju ostaju u senci oni koji su u sasvim drugačijim istorijskim okolnostima nastavili tu misiju, sekularnim jezikom i institucionalnim sredstvima novog veka. Teodor Janković Mirijevski pripada upravo tom, manje vidljivom, ali presudnom nizu prosvetitelja koji su Savin duhovni zavet preveli u jezik racionalizma, škole i državnog obrazovanja.

PROSVETITELjSTVO KAO TRAJANJE

Teodor Janković Mirijevski predstavlja jednu od najznačajnijih figura u istoriji srpskog prosvetiteljstva i evropske pedagoške reforme. Kao filozof-racionalista, pedagog i reformator školstva, on je ostavio neizbrisiv trag u obrazovanju Srba, Rumuna i Rusa.

Rođen u vreme kad je Habzburška monarhija kontrolisala veliki deo srpskih zemalja, Mirijevski je svoju karijeru započeo u Austriji, a kasnije je prešao u Rusku Imperiju, gde je postao ključni saradnik carice Katarine Druge. Njegov rad obuhvata reforme osnovnog obrazovanja, prevode pedagoških dela i borbu za očuvanje srpskog jezika i kulture.

RANI ŽIVOT I OBRAZOVANJE

Teodor Janković je rođen 17. aprila 1741. godine u Sremskoj Kamenici, u Habzburškoj monarhiji, u imućnoj srpskoj porodici. Njegovi preci bili su poreklom iz tadašnjeg sela Mirijevo kod Beograda, odakle su se preselili u Banat u 15. veku zbog osmanskih invazija. Otac mu se zvao Jovan Janković, a bio je visoki oficir u službi austrijske krune, što je porodici obezbedilo stabilan društveni položaj.

Mirijevski je prezime „de Mirijevo” dodao kasnije, u čast porodičnog porekla. Svoje rano obrazovanje stekao je u rodnoj Kamenici, gde je pohađao Trivijalnu školu. Zatim je nastavio u Latinskoj školi u Sremskim Karlovcima, koja je bila centar srpskog kulturnog života pod Habzburzima. Kao talentovani učenik, dobio je stipendiju od srpskog Mitropolita Vićentija Jovanovića Vidaka, koji je finansirao njegove studije filozofije i prava na Univerzitetu u Beču.

Tamo je studirao pod mentorstvom Jozefa fon Zonenfelsa, profesora političkih nauka i teoretičar racionalističke filozofije. Takođe, Mirijevski je izučio učiteljsku metodiku nastave kod Johana Ignaca fon Felbigera, austrijskog prosvetnog reformatora, čiji su radovi imali veliki uticaj na njegove kasnije reforme. Nakon studija, ostao je godinu dana u Beču kao sekretar pukovnika Feketija, a zatim se vratio u službu mitropolita Vićentija. Ovo razdoblje formiralo je njegov racionalistički pogled na svet, sa naglaskom na prosvetiteljstvo, nauku i obrazovanje kao nezaobilazno sredstvo društvenog napretka.

KARIJERA U HABZBURŠKOJ MONARHIJI

Po povratku u Banat 1772. godine, Mirijevski je započeo reforme školstva. Odlukom Ilirske dvorske deputacije 1773. godine, postavljen je za direktora srpskih i rumunskih škola u Timiškoj provinciji, kako su tada administrativno nazivali Banat, gde je nadzirao obrazovanje pravoslavnog stanovništva.

Kao privatni sekretar temišvarskog vladike Vićentija Jovanovića Vidaka, a kasnije i Petra Petrovića, on je sproveo reforme zasnovane na Felbigerovim metodama. Godine 1776. pohađao je Felbigerov kurs u Beču, preveo njegov „Normativ” i organizovao slične kurseve za učitelje.

Iste godine donet je „Školski ustav” za pravoslavne škole, koji je postao model za sve srpske i rumunske škole u Ugarskoj od 1777. godine. Ovaj ustav, prvi zakon napisan narodnim jezikom, stavio je škole pod državni nadzor, propisao starosno doba dece za školu, od šest do dvanaest godina, režim nastave, program, kvalifikacije učitelja i human pristup učenicima.

To je zapravo podrazumevalo zabranu fizičkog kažnjavanja dece. Ustav je uključivao obavezno obrazovanje za oba pola i naglasak na praktičnim znanjima. Do 1780. godine, broj škola u Banatu se udvostručio na 500, sa školama u većini srpskih i polovini rumunskih sela.

Za svoj rad, Mirijevski je 1774. godine dobio plemićku titulu od carice Marije Terezije. Godine 1781. napisao je memorandum Bečkom dvoru protiv latinizacije srpskih knjiga, braneći ćirilicu i srpski jezik. Ovaj period obeležen je i njegovim interesovanjem za nauku, uključujući korespondenciju sa Francom Epinusom o elektricitetu i magnetizmu.

PRELAZAK I RAD U RUSKOJ IMPERIJI

Na poziv carice Katarine Druge 1782. godine, Mirijevski je prešao u Rusiju, na preporuku Mitropolita Mojseja Putnika i austrijskog cara Jozefa Drugog. Odbio je položaj vrhovnog direktora škola u Velikom Varadinu da bi se posvetio ruskim reformama. U Rusiji je poznat kao Fedor Ivanovič Jankovič de Mirievo. Dobio je rusko nasledno plemstvo 1791. godine i imanje Nork u Mogiljevskoj guberniji sa 255 seljaka.

Postao je član Komisije za uređenje osnovnih škola, čiji je plan odobren 1782. godine. Od 1783. bio je direktor osnovnih škola u Petrogradskoj guberniji i upravnik „Zavoda za spremanje učitelja”, koji je prerastao u Učiteljsku seminariju i Pedagoški institut.

Učestvovao je u stvaranju „Ustava narodnih škola” 1786. godine i osnivanju prvog ruskog Ministarstva prosvete 1802. godine. Njegove reforme uključivale su grupnu nastavu, sokratovski metod, ravnopravnost polova i fokus na ruskom jeziku kao sredstvu prosvetiteljskog duha. Penzionisan je 1804. godine sa penzijom od 2000 rubalja.

POSTIGNUĆA I PISANA DELA

Mirijevski je autor brojnih pedagoških dela. U Austriji je preveo Felbigerov „Normativ” i napisao „Ručnu knjigu potrebnu magistrom iliričeskih neunitskih malih škola” (1775) i „Metodičko uputstvo”. U Rusiji je objavio „Rukovodstvo učitelяm pervogo i vtorogo klassa narodnыh učiliщ Rossiйskoй Imperii” (1783), bukvar, čitanku, priručnik za aritmetiku i „Pravila za učenike” (1782).

Sarađivao je sa Petrom Simonom Palasom na „Sravnitelьnom slovare vseh яzыkov i narečiй” (1790–1791), koji je sadržao 61.700 reči na više desetina jezika. Postao je član Ruske akademije nauka 1783. godine, član Ekonomskog društva i nosilac Ordena trećeg i četvrtog stepena Svetog Vladimira. Njegove reforme uticale su na obrazovanje u Austriji, Rusiji i među Slovenima, promovišući prosvetiteljske ideje Komenija, Rusoa i Pestalocija.

Na Lazarevom groblju u Petrogradu kod crkve Aleksandra Nevskog počiva i Lomonosov, a tu je je sahranjen i Teodor Janković Mirjevski

LIČNI ŽIVOT I NASLEĐE

Mirijevski je bio oženjen Julijanom iz Budima. Sa njom je 1778. godine u Temišvaru dobio sina Jovana koji je kao dete bio carski paž. Kao i deda, po kojem je poneo ime, bio je visoki oficir. Završio je vojnu školu i postao general-major u ruskoj vojsci. Mirijevski je živeo skromno, posvećen radu, i održavao veze sa srpskom zajednicom u Rusiji, uključujući generala Simeona Zorića.

Preminuo je 22. maja po starom kalendaru, odnosno 3. juna 1814. godine u Sankt Peterburgu i sahranjen je na groblju kod crkve Aleksandra Nevskog. Iza sebe je ostavio sistem, a ne samo delo. Škole, programi, metode i institucije koje su decenijama nakon njegove smrti nastavile da oblikuju obrazovanje u Rusiji i među Srbima. Ime mu je danas prisutno u srpskom javnom prostoru stidljivo u nazivima ulica i lokalnim inicijativama, ali njegov stvarni uticaj mnogo je dublji i trajniji.

Teodor Janković Mirijevski pripada onom tipu prosvetitelja čije je delovanje bilo usmereno na budućnost, a ne na ličnu vidljivost. On nije gradio kult oko svoje ličnosti, već je ustanovio sistem. Nije pisao za svoje vreme, već za generacije koje dolaze. Upravo u svemu tome leži smisao prosvetiteljstva kao trajanja – u sposobnosti da se znanje pretvori u društvenu praksu, a obrazovanje u temelj kulturne i istorijske postojanosti.

U tom neprekinutom luku od Svetog Save do modernog doba, Mirijevski zauzima mesto neprimetne, ali ključne spone: čoveka koji je duhovni zavet pretočio u racionalnu strukturu, a kulturni identitet zaštitio kroz školu. Njegovo nasleđe ne pripada prošlosti, nego traje u odgovornosti koju obrazovanje ima prema zajednici.

PROČITAJ JOŠ