Književno delo Slobodana Džunića zauzima posebno mesto u okviru srpske književnosti druge polovine dvadesetog veka. Njegov obiman i raznovrstan stvaralački opus, sačinjen od poezije, lirske proze, pripovedaka i romana, različit po obliku, a duhovno i sadržinski koherentan, objedinjen je profanim, istorijskim i mitskim vremenom koje spaja ono što je bilo, ono što jeste i ono što traje.
Džunić u književni svet uvodi staroplaninski kraj, rodnu Temsku i specifičan mentalitet ovog podneblja, stvarajući autohtoni umetnički sistem zasnovan na dijalektici vidljivog i nevidljivog, ovostranog i onostranog sa simboličkim predznakom bezvremenosti i podređenosti višem, univerzalnom poretku.
Sva bića (čovek, životinja) i sve što ih okružuje (kamen, drvo, vetar) kreću se u ritmu sveprisutnog duha prirode. Taj ritam je za umetnika bio i etički i estetski kompas: u njemu se sve rađa i umire, ali ništa ne nestaje zauvek. Prirodu shvata kao celinu u kojoj se suprotnosti susreću i dopunjuju, tako da u svom delu dovodi u neposredan odnos mitsko, panteističko i pagansko sa biblijskim, filozofskim i istorijskim učenjima.
Oslanjajući se na prirodne cikluse, Džunić progovara jezikom Stare planine, prepoznajući u svakoj pojavi trag počela i tajnih izvora, stena „na kojoj leže sve stene i ljudski i drugi slojevi, zemljani i glineni, od nepamtiveka, kap koja kad se pomeri u zemlji budi iz sna zemljotres čak na drugome kraju sveta”.
OD SOCIJALNE HRONIKE KA MITOPOETSKOJ REFLEKSIJI
Slobodan Džunić u književnost ulazi tokom Drugog svetskog rata, noseći u sebi obeležja generacije koja je stasavala u okviru ideoloških podela. U ranim književnim radovima, koje još kao gimnazijalac u Pirotu čita na sastancima literarne družine, i u prvim objavljenim tekstovima Oni, Mati i Danka, ocrtava se njegov osnovni društveno angažovani impuls: pisac ne može biti odvojen od sveta u kojem živi.
Sa druge strane, u prvim pričama (Zrna, Njiva u Rudinju) i romanu (Vinograd gospodnji) uočljiva je Džunićeva težnja da stvarnost sagleda u dvostrukoj ravni: kao život koji je ukorenjen u ovozemaljskom i kao prisustvo transcendencije koja ga nadilazi. U tom smislu, granica između čoveka i prirode, života i smrti, sna i jave nije precizno određena.
Prevazilazeći mimetičku zasnovanost pripovedanja u kasnijim delima (Pagani, Medovina, Obrok, Vasilijana, Svitac u svemiru, Iza sunčeve strane, Vetrovi Stare planine), složenim mitsko-fantastičnim postupcima pisac oblikuje dvoplansku stvarnost u kojoj natprirodno ne oponira empirijskom već ga nadopunjuje.
Mitske predstave, folklorna fantastika i biblijska retorika stapaju se u ontološku viziju jednog sveta koji pripada „sunčevoj strani” ‒ stvarnosti ‒ i drugog koji pripada „svetu iza sunčeve strane” ‒ nadstvarnosti ‒ gde sve može, ali i ne mora postojati.
SA OVE I DRUGE STRANE SUNCA
Snažna prisutnost usmene tradicije u književnom delu Slobodana Džunića proističe iz stalne potrebe autora da ispituje prostor i vreme. Centralna prostorna i metafizička opozicija njegovog opusa artikuliše se kroz razlikovanje „sunčeve strane” i onoga što postoji „iza sunčeve strane”. Objašnjenje njihovog značenja čitalac pronalazi u pripoveci „Vrtopski smuk”, prvi put objavljenoj u pripovedačkoj zbirci Iza sunčeve strane:
„Sunčeva strana, to je ovaj naš svet, koji pohodi i obasjava, i kojim vlada sunce, sve ostalo je iza sunčeve strane.”
Ovaj drugi prostor – zagonetni vilajet gde je „mnogo šta i moguće, pa i to; koji je mogao, i nije morao postojati” – otvara transcendentnu dimenziju u kojoj se istražuju egzistencijalne i kosmičke granice ljudskog bivstvovanja. Na taj način, hronotop Stare planine dodatno ukazuje na aktivnu prisutnost pisca, povezujući tekst sa ekspresionističkim, postmodernističkim i magičnorealističkim impulsima i poetičkim motivima tišine, zagonetke i tajne.
U tako zamišljenom dvostrukom, intermedijarnom prostoru, junaci Džunićevih pripovedaka i romana istovremeno delaju u trima različitim vremenskim vidovima, koje pisac naziva Vreme, Nevreme i Bezvreme. Takva pozicija junaka rekonstruiše način mišljenja u kojem se stvarnost ne završava na onome što je vidljivo. U tom smislu, Džunićeva proza uspostavlja vezu između stvarnog i imaginarnog: mit postaje jedan od modusa sagledavanja istine u profanom svetu, a svet se može razumeti samo ako se sačuva nit priče, u meri u kojoj se priča pamti i prenosi.
KODEMA – REČ KAO POČETAK I KRAJ
Kako u poeziji, tako i u prozi Slobodana Džunića jezik je čudesni ključ ‒ kodema ‒ koji otvara sve brave ovoga sveta. Reč je početak i kraj, alfa i omega svake misli. Ona je izvorni znak, „poslednja čovekova odbrana” na sunčevoj strani. Bez nje, nema ni čoveka, što je najsnažnije iskazano u priči „Hapt”: „čim čovek nema više šta da priča, nastupa smrt, psihička ili fizička, smrt duše ili smrt tela, svejedno; da se ne zna koja je gora i kad ti posle nje iz groba sija sunce…”.
Polazeći od uverenja da se čovekova tajna može sagledati jedino kroz reč, Džunić razmiče maglu drevnosti nastojeći da odgonetne ono što se, po njegovim rečima, krije iza svih nebesa – tajnu života i smrti.
Da bi to ostvario u prozu unosi leksiku istočne Srbije i staroplaninskih predela, ali i tragove balkanskog, vizantijskog i orijentalnog nasleđa. U njegovim tekstovima reči iz standardnog jezika prirodno se susreću sa arhaičnim i dijalekatskim formama, vizantijskim i orijentalnim leksemama, čineći slojevitu jezičku mrežu u kojoj se oslikava duhovna topografija Stare planine.
PRIČA IZA VREMENA
Književno delo Slobodana Džunića potvrđuje da se stvarnost jedino može shvatiti, razumeti i spoznati ukoliko se prepozna njena dvojnost – vidljivo i nevidljivo, rečeno i prećutano, konačno i beskonačno. Spajajući drevni jezik zavičaja sa arhetipskom simbolikom, Džunić vaspostavlja književni univerzum u kojem ne postoje oštre granice između prirodnog i natprirodnog, otkrivajući da tajna postanja prebiva upravo u međuprostoru vremena i priče.
BIOGRAFIJA TVORCA STAROPLANINSKOG KNJIŽEVNOG UNIVERZUMA
Slobodan Džunić je rođen 28. novembra 1921. godine u Temskoj kod Pirota. Osnovnu školu završio je u rodnom mestu, gimnaziju u Pirotu, a Pravni fakultet u Beogradu. Najveći deo svog radnog veka proveo je u Radio Beogradu, kao novinar i urednik Literarne redakcije. Bio je takođe urednik za istoriografiju Radio Beograda.
Ostavio je za sobom bogat opus koga čine: deset zbirki pripovedaka (Zrna, Njiva u Rudinju, Gladi, Iza sunčeve strane, Pod kišnom zvezdom, Kusidol, Svitac u svemiru, Izabrane pripovetke, Anđelište, Ispod mrtvačkog mosta), devet romana (Vinograd gospodnji, Pagani, Kurjak, Meana pored druma, Medovina, Obrok, Vasilijana, Čarobni kamen, Vetrovi Stare planine), jedna knjige lirske proze (Divlja ruža) i poezije (Slapovi).
Preminuo je u Beogradu 13. novembra 1998. godine, ne dočekavši izlazak svog poslednjeg romana Vetrovi Stare planine za koji će mu posthumno biti dodeljena nagrada „Borisav Stanković” za najbolje prozno delo godine. Rukopis Kodema iz piščeve zaostavštine objavljen je 2006. godine.
Redakcija GLEDIŠTA © 2025
Piše prof. dr Danijela KOSTADINOVIĆ
PROČITAJ JOŠ
ODABERI VIŠE
20
20