Srpska akademija nauka i umetnosti predstavlja krunu srpskog naučnog i kulturnog nasleđa i instituciju koja skoro dva veka čuva znanje, razvija ga i promoviše. Povodom Dana najvažnije srpske naučne ustanove, koji se danas, 19. novembra, obeležava u znak sećanja na osnivanje njenog prethodnika – Društva srpske slovesnosti, ovaj esej donosi sažet pregled ključnih činjenica o istoriji Akademije, njenoj strukturi, doprinosima i savremenoj ulozi.
ISTORIJSKI KORENI, OSNIVANJE I RAZVITAK INSTITUCIJE
Koreni SANU vode u vreme borbe za oslobođenje od Osmanlija i ujedinjenje srpskog naroda. Zvaničan datum osnivanja Društva srpske slovesnosti je 7. novembar 1841. godine po julijanskom, odnosno 19. novembar po gregorijanskom kalendaru.
Ovo prvo naučno telo imalo je zadatak da proučava srpski jezik, prikuplja usmeno i pisano nasleđe i unapređuje nauke na narodnom jeziku. Društvo je bilo podeljeno na pet odseka – za jezik i književnost, istoriju, prirodne nauke, filozofiju i umetnost. Zbog državnih političkih pritisaka prestalo je sa radom 1864. godine. Iste godine osnovano je Srpsko učeno društvo, koje je nastavilo da razvija istorijske, geografske i etnografske studije.
Na temeljima Srpskog učenog društva, 1886. godine osnovana je Srpska kraljevska akademija. Godine 1892. Učeno društvo priključeno je Kraljevskoj akademiji kao njen Istorijski odsek. Posle Drugog svetskog rata, Akademija je 1947. dobila ime Srpska akademija nauka, a od 1960. nosi današnji naziv Srpska akademija nauka i umetnosti.
U 21. veku Akademija se modernizovala kroz digitalizaciju arhiva, jačanje međunarodne saradnje i aktivno učešće u proučavanju ključnih tema savremenog doba. Zgrada Akademije u Knez Mihailovoj 35 u Beogradu, građena između 1914. i 1924, a useljena 1930. godine, predstavlja jedinstvenu kombinaciju akademizma, secesije i francuskih arhitektonskih uticaja.
STRUKTURA I ORGANIZACIJA
Osnovna misija Akademije je negovanje nauke i umetnosti i briga o njihovoj ulozi u društvu. Njeni zadaci uključuju organizovanje temeljnih istraživanja od nacionalnog značaja i davanje stručnih mišljenja o strateškim pitanjima za državu.
Akademija je organizovana kao autonomna institucija sa osam odeljenja: za matematiku, fiziku i geonauke; hemijske i biološke nauke; tehničke nauke; medicinske nauke; jezik i književnost; društvene nauke; istorijske nauke; i likovne i muzičke umetnosti.
Članovi se biraju doživotno i dele se na redovne, dopisne, inostrane i van radnog sastava. Izbor za člana predstavlja najviše priznanje u srpskoj nauci i umetnosti i zasniva se na izuzetnim naučnim ili umetničkim doprinosima.
Organi upravljanja uključuju Predsedništvo, Skupštinu i Izvršni odbor. Pored toga, Akademija upravlja institutima kao što su Vizantološki institut, osnovan 1948. godine, Arhiv Akademije i biblioteka sa više od milion jedinica, uključujući retke rukopise i inkunabule.
ZNAČAJNI ČLANOVI I NJIHOVI DOPRINOSI
Srpska akademija je bila i ostaje dom najvećih srpskih umova. Među nobelovcima su Ivo Andrić, dobitnik Nobelove nagrade za književnost 1961. godine, i Vladimir Prelog, dobitnik Nobelove nagrade za hemiju 1975. godine, kao inostrani član.
Posebno mesto među članovima zauzima Nikola Tesla. Izabran je za dopisnog člana Akademije prirodnih nauka 25. januara 1894. godine, što svedoči o tome da su njegovi rani radovi već tada bili prepoznati u domovini. Četrdeset tri godine kasnije, 16. februara 1937, Tesla je izabran za redovnog člana Srpske kraljevske akademije.
Njegova pristupna beseda bila je jednostavna, ali emotivna depeša, koja svedoči o njegovoj trajnoj povezanosti sa otadžbinom iz koje je, kao i mnogi drugi talenti, otišao da stvara u svetu.
Od drugih poznatih članova izdvajaju se Mihajlo Pupin, Milutin Milanković i Josif Pančić. Među damama posebno mesto pripada Olgi Hadžić, Mileni Stevanović i Isidori Žebeljan koje su doprinele diverzifikaciji i umetničkom razvoju institucije.
Ovi pojedinci nisu samo obogatili srpsku nauku i kulturu, već su podigli ugled Srbije u svetu, doprinoseći globalnim otkrićima u oblastima od astrofizike do medicine.
AKTUELNE AKTIVNOSTI I PROJEKTI
U današnje vreme Akademija organizuje konferencije, priređuje izložbe i štampa publikacije. Posebno mesto zauzima monumentalni „Rečnik“, jedan od najambicioznijih poduhvata Akademije, koji ima ključnu ulogu u standardizaciji savremenog srpskog književnog jezika. Pored njega, Akademija vodi brojne druge projekte koji uključuju očuvanje kulturnog nasleđa, interdisciplinarna istraživanja i saradnju sa međunarodnim institucijama.
U fokusu 2025. godine nalazi se tema održivog razvoja i digitalne transformacije.
Takođe, Akademija aktivno radi na podršci mladim istraživačima i uključivanju u najvažnije društvene debate.
ZNAČAJ SANU ZA SRPSKO DRUŠTVO I BUDUĆNOST
Značaj Akademije je višestruk. Ona čuva nacionalni identitet, promoviše nauku i kulturu i doprinosi globalnom dijalogu. U suočavanju sa brojnim izazovima, Akademija pruža stručnu ekspertizu i okvir za kreiranje politika u oblastima kao što su obrazovanje, zdravstvo i ekonomija. Njen arhiv i biblioteka predstavljaju neprocenjive resurse za istraživače.
Kao najviša naučna i umetnička institucija, Akademija podseća na vrednosti prosvetiteljstva, podstičući kritičko mišljenje i inovacije. U budućnosti ona mora da zadrži ključnu ulogu u punoj integraciji države Srbije u evropske i svetske naučne mreže, istovremeno čuvajući sopstveno nasleđe.
Obeležavanjem Dana Akademije pružamo naš pogled u slavnu prošlost jer nije ovo običan datum u kalendaru, nego zavet da će znanje ostati najviša vrednost srpskog društva, merilo njegovog dostojanstva i putokaz njegovoj budućnosti.
Redakcija GLEDIŠTA © 2025
PROČITAJ JOŠ
ODABERI VIŠE